Karantina akvaryumu, yeni aldığınız balığı ana akvaryumunuza almadan önce birkaç hafta tek başına izlediğiniz, ana sistemle ne suyunu ne de ekipmanını paylaşan ikinci bir akvaryumdur. Tuzlu su balıklarında sık görülen dış parazitlerin belirtileri satın aldığınız gün görünmeyebilir. Karantina, bu belirtilerin onlarca canlının yaşadığı ana akvaryumunuz yerine küçük, çıplak ve tedavinin daha kolay olacağı bir akvaryumda ortaya çıkmasını sağlar. Bu rehberde karantina akvaryumunun nasıl olması gerektiğini, nasıl kurulduğunu ve sık önerilen 2-3 haftalık sürenin neden yetmediğini anlattık.
Karantina Akvaryumu Neden Gerekli?
Akvaryumcunuzda tertemiz görünen bir balık bile bir parazitin sudaki aşamasını taşıyor olabilir. Yanong (2010a), white spot (Cryptocaryon irritans) parazitinin balığın derisinde 3-7 gün beslendikten sonra balığı bıraktığını ve kist hâline geçtiğini belirtmiş. Aynı kaynağın aktardığı ölçümlerde kistten çıkan bulaşıcı hücreler çoğunlukla 4-8 gün sonra, bazı kistlerde ise 72 güne kadar uzayan bir sürede ortaya çıkmış. Yani balığınızın üzerinde bugün hiçbir nokta görmemeniz, parazitin akvaryuma girmediği anlamına gelmez.
Salgın ana akvaryumda başladığında elinizdeki seçenekler daralır. Yanong (2010b) mercan kumu ve dolomit gibi karbonatlı tabanların bakırı bağlayıp sudaki serbest bakırı düşürdüğünü, omurgasızların çoğunun da bakır tedavisinden sağ çıkmadığını belirtmiş. Mercanlı, kumlu ve kayalı bir akvaryumda bakır kullanamazsınız; balıkları zaten ayrı bir akvaryuma almak zorunda kalırsınız. Karantina akvaryumu bu işi salgından önce, tek bir balıkla yapmanızı sağlar.
Temizlikçi balıklar da bu kuralın dışında değildir. Neon Goby gibi bir temizlikçinin akvaryumda bir white spot salgınını durdurduğunu gösteren bir çalışma yok; salgını durdurmak için white spot teşhisi ve tedavisi gerekir. Bu yüzden temizlikçi bir balık da diğerleri gibi karantinaya alınır. Mercan ve frag karantinası ise bakır kullanılamadığı için ayrı bir yöntemle yapılır.
Karantina Akvaryumu Nasıl Olmalı?
Karantina akvaryumu ana akvaryumunuzun küçük bir kopyası değildir. İçinde yalnızca balığın sağlıklı kalması ve sizin balığı rahatça görebilmeniz için gereken ekipman bulunur.
Hacim: tek ve küçük bir balık için 40 l (10.6 gallons) yeterli olur; 10 cm (3.9 in) üstündeki balıklar ya da aynı anda alınan birkaç balık için 80-150 l (21.1-39.6 gallons) daha güvenlidir. 20 l (5.3 gallons) gibi küçük hacimlerde amonyak saatler içinde yükselir ve sıcaklık gün içinde daha çok oynar. Aynı anda kaç balık alacağınızı canlı yükü belirler; hesabını akvaryuma kaç balık sığar yazımızda ele aldık.
Taban ve kaya: karantina akvaryumunun tabanı çıplak camdır. Kum ve kaya bakırı bağlar, parazit kistlerinin tutunacağı yüzey açar ve sifonla temizliği zorlaştırır. Canlı kaya da karantinaya girmemelidir, çünkü bakırla temas eden bir kaya ana akvaryuma geri dönemez.
Filtre: sünger filtre ya da askı filtre yeterlidir. Asıl mesele filtrenin içindeki bakteridir. Ana akvaryumunuzun sump’ında ya da filtre bölmesinde birkaç hafta bekletilmiş bir sünger, karantinaya olgunlaşmış bir biyolojik filtre olarak taşınır.
Isıtıcı ve termometre: Yanong (2010a) karantinayı 24-27 °C (75.2-80.6 °F) aralığında yürütmeyi önermiş. Ayarlanabilir bir ısıtıcı ve akvaryumun öbür ucuna konmuş bir termometre bu aralığı tutmanıza yeter.
Saklanma yeri ve kapak: çıplak bir akvaryumda balık saklanacak yer arar. Birkaç gri PVC boru parçası bu işi görür, temizlenir ve bakır emmez. Citron Goby gibi doğada mercan dallarına sığınan bir balık için boru, karantina boyunca dalın yerini tutar. Ürken balıklar sıçradığı için üstü sıkı kapanan bir kapak da listenizde yer almalıdır.
Ayrı ekipman: karantina akvaryumunun kendi balık kepçesi, sifon hortumu ve kovası olur. Ana akvaryumda kullandığınız bir kepçe karantinaya girip geri döndüğünde iki akvaryum aynı suyu paylaşmış sayılır. Bu bölümdeki hacim değerleri ve süngerin ana akvaryumda bekletilmesi bir araştırmadan değil, akvaristlerin yıllar içinde edindiği tecrübelerden geliyor.
Adım Adım Karantina Akvaryumu Kurulumu
Kurulumun mantığı tuzlu su akvaryumu kurulumu ile aynıdır, ama sıra çok daha kısadır. Balığı satın almadan en az 2-4 hafta önce filtre süngerini ana akvaryumunuzun sump’ına ya da filtre bölmesine bırakırsınız. Satın alma günü yaklaştığında karantina akvaryumunu yeni hazırladığınız tuzlu suyla doldurur, tuzluluğu ve sıcaklığı ana akvaryumunuzla eşitlersiniz.
Doldururken kaç litre su koyduğunuzu not etmenizde fayda var. İlaç gerektiğinde dozu bu sayıya göre verirsiniz ve tahmini hacim, bakır gibi dar aralıkta çalışan bir ilaçta fazla ya da eksik doz demektir. Süngeri filtreye taktıktan sonra bir gün bekler, amonyak ve nitriti ölçersiniz. İkisi de sıfırsa akvaryum balığı almaya hazırdır.
Olgunlaşmış bir süngeriniz yoksa karantina akvaryumu azot döngüsünü baştan tamamlamak zorundadır ve bu birkaç hafta sürer. Döngüsü tamamlanmamış bir akvaryumda balık bekletecekseniz amonyağı her gün ölçer, yükseldiği gün su değiştirirsiniz. Bu iş mümkündür ama karantina süresini balık için de sizin için de çok daha yorucu yapar. Süngerin önceden hazırlanması bu yüzden bir araştırmadan değil, akvaristlerin yıllar içinde edindiği tecrübelerden geliyor.
Karantina Süresi Neden 2-3 Hafta Değil, En Az 30 Gün?
Hobi kaynaklarında balık karantinası için 15 gün, 2-3 hafta ve 4-6 hafta aynı anda dolaşıyor. Bu farkın cevabı parazitin takviminde. Hadfield ve Clayton (2011) Kuzey Amerika ağırlıklı 60 halka açık akvaryum ve hayvanat bahçesine anket göndermişler. Yanıt veren 42 kurumun %95’inin en kısa karantina süresinin 30 gün ya da daha uzun olduğunu belirtmişler. Aynı ankette kurumların %64’ü karantinayı kısmen ya da tamamen ayrı bir alanda, %25’i de yalnızca karantinaya bakan personelle yürütüyormuş.
Yanong (2010a) karantinayı 24-27 °C (75.2-80.6 °F) aralığında en az 3-6 hafta sürdürmeyi önermiş ve 7-11 haftanın gerekebileceğini, yeni balıklar için 30-90 günlük bir karantinayı belirtmiş. Sebebi, white spot parazitinin bulaşıcı hücrelerinin 72 güne kadar gecikebilmesi ve gelişmesinin sıcaklığa bağlı olması. Aynı kaynağa göre parazitin bir soyu 12 °C (53.6 °F) suda 4-5 ay uykuda kalmış, su 27 °C’ye (80.6 °F) ısıtılınca gelişip balığa bulaşmış. Soğuk bir karantina akvaryumu parazitin ortaya çıkmasını geciktirir ve süre bitince belirtiyi ana akvaryuma taşırsınız.
Bizim önerimiz en az 30 gün, sayaç da balığın son belirtisinin kaybolduğu günden başlar. Karantinanın 20. gününde bir beyaz nokta görürseniz tedaviye başlarsınız; tedavi bitip belirti kaybolduğunda 30 günü baştan sayarsınız. Sayacı son belirtiden başlatmak bir araştırmadan değil, akvaristlerin yıllar içinde edindiği tecrübelerden geliyor. Aşağıdaki takvim belirtisiz geçen bir karantinanın ana hatlarıdır.
| Dönem | Ne yaparsınız |
|---|---|
| Satın almadan 2-4 hafta önce | Süngeri ana akvaryumun sump’ına bırakın |
| Satın alma günü | Akvaryumu doldurun, amonyak ve nitriti ölçün, balığı alın |
| 1. hafta | Her gün yem tepkisini, solunumu ve deriyi izleyin, amonyak ve nitriti ölçün |
| 2-4. hafta | Haftada 2-3 ölçüm, haftalık su değişimi, günlük gözlem |
| 30. gün ve sonrası | Son belirtiden bu yana 30 gün geçtiyse ana akvaryuma geçiş |
Karantinada Her Gün Neye Bakmalısınız?
Günlük gözlemin ilk ölçüsü yemdir. Balık ilk iki üç gün yemeyebilir, ama bir haftanın sonunda yem verdiğinizde hâlâ yemiyorsa bu bir işarettir. Ardından solungaç hareketine bakarsınız. Dinlenirken hızlı ve sığ soluyan bir balık, derisinde henüz hiçbir şey görünmese bile solungaçlarında parazit taşıyor olabilir. Gövdede ve yüzgeçlerde tuz tanesi büyüklüğünde beyaz noktalar white spot’un, toz gibi ince ve kadifemsi bir kaplama ise velvet (Amyloodinium ocellatum) hastalığının işaretidir. Camlara ve borulara sürtünme, kapalı yüzgeçler ve bulanık gözler de not edilir.
Green Chromis gibi grup hâlinde gelen balıklarda bir bireyde görülen belirti grubun tamamını ilgilendirir. Grubu aynı akvaryumda birlikte izler, birlikte tedavi eder ve birlikte çıkarırsınız; gruptan tek bir balığı erken almak, sayacı sıfırlanmış bir balığı ana akvaryuma taşımak olur.
Suyu ilk hafta her gün, sonra haftada 2-3 kez ölçersiniz. Amonyak ya da nitrit sıfırın üstüne çıktığında aynı gün %20-25’lik bir su değişimi yaparsınız. Yem artığını her gün sifonla almak çıplak tabanın en büyük kolaylığıdır. Bu bölümdeki belirti tarifleri, ölçüm sıklığı ve su değişimi oranı bir araştırmadan değil, akvaristlerin yıllar içinde edindiği tecrübelerden geliyor.
Belirti gördüğünüzde ilaca başlamanızı öneririz; her yeni balığa önleyici ilaç vermeniz şart değil. Hadfield ve Clayton (2011) ankete katılan kurumların kapalı sistemlerde önleyici tedaviye sık başvurduğunu, deniz balıklarında tatlı su banyosu, bakır sülfat ve praziquantel kullandığını belirtmişler. Ancak bakır balık için de yük olan bir ilaçtır ve Yanong (2010b) fazlasında halsizlik, denge kaybı ve renk koyulaşması görüldüğünü belirtmiş.
Bakır tedavisi bu yüzden ölçmeden yapılmamalıdır; doz ilacın etiketinden ve not ettiğiniz litreden çıkar, ölçüm için de ambalajında “bakır testi” yazan bir test kiti gerekir. Bakır görmüş bir akvaryuma omurgasız da girmemelidir, çünkü Yanong (2010b) omurgasızların ancak serbest bakır 0.01 mg/l (ppm) ya da altına indiğinde aynı suya dönebileceğini belirtmiş.
Karantinadan Ana Akvaryuma Geçiş
Son belirtinin kaybolduğu günden bu yana 30 gün geçtiyse balık ana akvaryuma geçebilir. Balığı karantinanın kendi kepçesiyle alır, kısa bir alıştırmayla ana akvaryuma bırakırsınız. Tuzluluk ve sıcaklık baştan eşitlendiği için alıştırma uzun sürmez. Karantina suyu ana akvaryuma girmemelidir, çünkü içinde ilaç kalıntısı ya da parazitin sudaki aşaması bulunabilir.
Eklenme sırası da önemlidir. Yasha Goby gibi yuvaya bağlı ve utangaç balıklar daha erken, Azure Damselfish gibi bölgeci balıklar en son eklenir. Bölgeci bir balık önce gelirse akvaryumu kendi bölgesi sayar ve sonra gelen balıklara saldırır. Karantina bu sırayı kurmanıza da yardım eder; bölgeci balığı ana akvaryuma almadan önce karantinada birkaç hafta daha bekletebilirsiniz. Bu sıra da bir araştırmadan değil, akvaristlerin yıllar içinde edindiği tecrübelerden geliyor.
Balık çıktıktan sonra akvaryumu boşaltıp kurutmanız yeterli bir temizliktir. Yanong (2010a) 24 saatlik kurumanın parazitin kist ve bulaşıcı hücre aşamalarını öldürdüğünü belirtmiş. Süngeri yeniden ana akvaryumun sump’ına bırakırsanız bir sonraki balık için karantina akvaryumunuz birkaç hafta içinde yine hazır olur.
Karantina Akvaryumunda Sık Yapılan Beş Hata
Süreyi kısaltmak: belirti görmeyince iki hafta sonra balığı ana akvaryuma almak, karantinanın en çok yapılan hatasıdır. Parazitin bulaşıcı hücreleri 72 güne kadar gecikebiliyorsa iki hafta, karantinadan çok bir bekleme odasıdır.
Torba suyunu akvaryuma dökmek: akvaryumcudan gelen su, balığın yolculuğu boyunca içinde bulunduğu ve parazitlerin de bulunabileceği sudur. Balığı kepçeyle alıp suyu dökmeniz karantinanın ilk gününü temiz başlatır.
Ekipmanı paylaşmak: bir kepçe, bir sifon hortumu ya da bir kova iki akvaryum arasında gidip geldiğinde karantina kâğıt üstünde kalır. Hadfield ve Clayton (2011) kurumların bilinen bir parazit görüldüğünde sistem ve ekipman temizliğini artırdığını belirtmişler.
Olgunlaşmamış filtreyle başlamak: bakteri taşımayan bir filtreyle başlanan karantinada amonyak birkaç gün içinde yükselir. Balık bu sefer parazitten değil sudan hastalanır ve belirtiler birbirine karışır.
Bakırı ölçmeden dozlamak: serbest bakır ilacın etiketindeki aralığın altında kalırsa parazit ölmez, üstüne çıkarsa balık zarar görür. Test kiti olmadan yapılan bakır tedavisi tahmine dayanır.
Bir karantina akvaryumu kurmak için büyük bir bütçeye ya da geniş bir alana ihtiyacınız yok; birkaç parça ekipman, önceden hazırlanmış bir sünger ve 30 günlük sabır yeterli. Bu rehberin ilk karantina akvaryumunuzu kurmanıza ve sürenin sonuna kadar beklemenize yol göstermesini umuyoruz.
Karantina akvaryumu kurarken ya da ilk balığınızı karantinadan çıkarırken bir sorunuz ya da paylaşacak bir deneyiminiz var mı? Aşağıdaki yorumlara bırakın. İlk karantinasını kurmak üzere olan bir başkası, sizin kaç gün beklediğinizi ve neyle karşılaştığınızı okuduğunda süreyi kısaltmaya çok daha az heveslenir.
Sıkça Sorulan Sorular (SSS)
Karantina akvaryumu kaç litre olmalı?
Tek ve küçük bir balık için 40 l (10.6 gallons), büyük balıklar ya da aynı anda alınan birkaç balık için 80-150 l (21.1-39.6 gallons) iyi bir başlangıçtır. Küçük hacim ilk bakışta pratik görünür, ama amonyak hızla yükselir ve sıcaklık daha çok oynar. Hacmi balığın boyuna ve aynı anda alacağınız balık sayısına göre seçmenizi öneririz.
Tuzlu su balıkları kaç gün karantinada kalmalı?
En az 30 gün kalmalı ve bu süre balığın son belirtisinin kaybolduğu günden itibaren sayılmalı. Halka açık akvaryumların büyük çoğunluğu en az 30 günlük karantina uyguluyor. White spot paraziti bulaşıcı aşamasına bazı durumlarda 72 güne kadar geçebildiği için iki üç haftalık bir karantina belirtiyi ana akvaryuma taşıyabilir.
Karantina akvaryumunun döngüsü tamamlanmış olmalı mı?
Evet, olgunlaşmış bir filtreyle başlamak karantinayı çok kolaylaştırır. En pratik yol, filtre süngerini balığı almadan 2-4 hafta önce ana akvaryumunuzun sump’ına bırakmaktır. Döngüsü tamamlanmamış bir akvaryumda da balık bekletilebilir, ama o zaman amonyağı her gün ölçmeniz ve yükseldiği gün su değiştirmeniz gerekir.
Karantinada ilaç kullanmak şart mı?
Hayır, şart değil. İlaca belirti görüldüğünde başlamanızı öneririz. Halka açık akvaryumların bir kısmı deniz balıklarına önleyici olarak bakır, tatlı su banyosu ve praziquantel uyguluyor, ama bakır balık için de yük olan bir ilaçtır. Kullanacaksanız serbest bakırı her gün ölçerek ilacın etiketindeki aralıkta tutmanız gerekir.
Karides ve diğer omurgasızlar da karantinaya alınır mı?
Alınır, ama balıklarla aynı akvaryuma değil. Omurgasızların çoğu bakır tedavisinden sağ çıkmaz ve bakır bir kez kullanılmış bir akvaryuma ancak serbest bakır 0.01 mg/l (ppm) ya da altına indiğinde dönebilir. Bu yüzden karides, salyangoz ve mercan için ayrı bir karantina kabı kullanmanızı öneririz.
Karantina akvaryumu hasta balık için de kullanılabilir mi?
Kullanılabilir ve çoğu akvarist aynı akvaryumu bu iş için de kullanır. Ana akvaryumda hastalanan ya da bir kavgada yaralanan bir balığı rahat bir ortamda izlemek ve gerekirse tedavi etmek için çıplak tabanlı karantina akvaryumu idealdir. Tek koşul, akvaryumun o sırada başka bir yeni balığı karantinada beslemiyor olmasıdır.
Referanslar:
- Hadfield, C. A. & Clayton, L. A. (2011). Fish quarantine: current practices in public zoos and aquaria. Journal of Zoo and Wildlife Medicine, 42(4), 641-650.
- Yanong, R. P. E. (2010a). Cryptocaryon irritans infections (marine white spot disease) in fish. EDIS, 2010(2). FA164.
- Yanong, R. P. E. (2010b). Use of copper in marine aquaculture and aquarium systems. EDIS, 2010(2). FA165.